Is de ambacht verloren?

Met de ontwikkelingen van de computer heeft de grafische vormgeving een nieuwe dimensie gekregen; ontwerpen voor het scherm. Niet alleen ontwerpen voor het scherm maar vooral de mogelijkheid om digitaal te ontwerpen en schetsen in plaats van analoog met potlood en papier heeft de drempel doen verlagen om te ontwerpen. Is door de komst van de computer de ambacht van grafici verloren gegaan of heeft er een verschuiving plaats gevonden in de ambacht van deze grafici?

Waar vroeger een ontwerper gedwongen werd om op papier te schetsen, omdat men niet anders kon, lijkt het analoog schetsen heden ten dage steeds meer te vervagen. Is dit goed of slecht? Uit eigen ervaring kan ik opmaken dat schetsen op papier een extra dimensie geeft aan het ontwerpproces en ervoor zorgt dat je ruim blijft denken. Ondanks deze ervaring en het gegeven dat ontwerpers die opgeleid worden of zijn geleerd wordt eerst op papier te schetsen duiken veel ontwerpers meteen de digitale tekenprogramma's in. Is hiermee veel verlies gedaan? Het schetsproces is erg belangrijk om tot een doordacht ontwerp te komen. Door enkel op het scherm te schetsen mis je een belangrijke stimulans en wordt je denkproces beperkt tot slechts een schets. Toen er alleen nog op papier geschetst werd, moest een graficus een complete schets opnieuw maken voor de herpositionering van één object, om deze reden werden gedurende de eerste schets sessie vaak globale opzetjes getekend. Een gevolg hiervan is dat er heel veel ruwe schetsen ontstaan waar de ontwerper de meest geschikte uit kan kiezen om deze vervolgens te nuanceren en uit te werken. Als ik een logo meteen in Illustrator maak zonder enig voorwerk op papier betrap ik mij er steeds vaker op dat ik slechts één opzet ontwerp maar die wel tot in de puntjes uitwerk. Dit zegt zowel iets over mij als over de technologie. Door de technologie is het voor mij mogelijk om me zonder veel moeite op een opzet te focussen, op papier zou het veel meer inspanning kosten om een opzet compleet uit te werken. Anderzijds ligt het aan mezelf, ik weet dat wanneer ik eerst op papier schets tot een beter resultaat kom maar duik toch Illustrator meteen in. Ik probeer steeds vaker eerst potlood en papier te pakken omdat ik merk dat klanten dan ook het gevoel hebben dat ze iets unieks krijgen. De reden waarom ik het schetsen soms laat liggen is waarschijnlijk door gemakzucht, klanten zijn zonder het schets proces vaak ook tevreden. Het resultaat is dan vaak voldoende (voor relatief korte termijn) maar omdat je zo toegespitst bent op die ene opzet mis je veel prikkels van buitenaf en is het concentratiegebied te klein waardoor de essentie vaak niet verbeeld wordt in het ontwerp.

Met de komst van de computer was er een 'ontwerpersboom' zoals er na de Tweede Wereldoorlog een babyboom was. In het boek Letterfontein van Joep Pohlen is te lezen dat het letterontwerpen met de komst van de computer toegankelijker werd maar de eenvoud van het ontwerpen niet veranderd was. Kennis speelde nog steeds een belangrijke rol en je zag veel nieuwe 'funfonts' ontstaan maar deze hadden vaak geen lange levensduur doordat ze geen hoog level hadden van bruikbaarheid. Met de komst van de bekende ontwerpprogramma's die voor steeds meer niet-ontwerpers toegankelijk werden achtten veel mensen zich instaat om iets in elkaar te knutselen. Zodoende ben ik zelf ook in aanraking gekomen met grafische vormgeving, op een middag verveelde ik me en ben ik wat gaan uitproberen in Adobe Photoshop, inmiddels zijn we ruim vijf jaar verder en ik doe heel de dag niets anders meer dan ontwerpen en mezelf daarin verdiepen. Dit is echter een reeks van gebeurtenissen die theoretisch niet in de juiste volgorde staan. Je wordt immers ook geen timmerman omdat je een hamer een handige tool vindt maar omdat je van houtbewerking houdt. Het is in mijn geval wel zo dat ik door de laagdrempeligheid van Adobe Photoshop mijn huidige passie voor grafische vormgeving heb aangewakkerd. Echter, de valkuil bij deze benadering van een vak is dat je in tools denkt en niet in creatieve ontwerpoplossingen. Met het aansnijden van de tools kom ik bij de mogelijke verschuiving van de ambacht van grafische vormgeving. Voor mij betekent ambacht binnen de grafische discipline niet alleen kennis van papier en drukwerk maar ook het schetsen op papier. Gebleken is dat ik de verschuiving van analoog schetsen naar digitaal schetsen als een verlies zie. Ik ben er echter van overtuigd dat deze verschuiving ook positief is wanneer beide manieren van schetsen worden benut, het analoge schetsen kan het digitale aanvullen en andersom. Het is de vraag of je het beheren van bijvoorbeeld het Adobe pakket kan zien als ambacht. Ambacht is volgens het woordenboek handwerk of een vaardigheid die wordt aangeleerd om een beroep mee uit te oefenen. Volgens deze definitie kan het ontwerpen met de computer gezien worden als ambacht omdat je een vaardigheid leert om je ideeën uit te kunnen werken en dus je beroep uit te oefenen.

Als graficus moet je niet alleen op de hoogte zijn van vernieuwingen in het vakgebied. Ontwerpers moeten juist kennis hebben over het verleden zodat ze instaat zijn dat opnieuw toe te passen om zo het verleden van de grafische vormgeving, wat zo ontzettend mooi is, niet verloren te laten gaan. Zoals Tiësto zijn muziek baseert op stukken van Mozart en Beethoven moeten grafici in hun werk de invloeden van Wim Crouwel, Jan van Toorn, Jan Toorop en Daan Hoeksema en alle andere spraakmakende grafici meenemen zonder hun eigen stijl te verliezen. De verschuiving in het ontwerpproces kan als verlies gezien worden maar het is aan de huidige generatie van ontwerpers om dit verlies om te zetten in winst. Dit kan door op een slimme manier gebruik te maken van de mogelijkheden van de digitalisering en daarbij niet te focussen op slechts één idee of schets maar je blik breed te houden en alle mogelijkheden te bekijken. Niet alleen inspiratie van je scherm oppikken maar door ook een keer vanuit een andere invalshoek naar je ideeën te kijken. Ik beweer in deze niet dat schetsen via digitale media niet kan. Uit eigen ervaring en die van mijn directe omgeving maak ik op dat het mogelijk is wanneer de ontwerper het bewustzijn heeft dat de bekende tools niet bepalend moeten zijn voor de oplossing. Associeer en interpreteer tot je de essentie van de casus hebt bereikt en ga daarna pas kijken naar de manier waarop iets uitgewerkt moet worden. Blijf ruim denken gedurende het hele ontwerpproces en bindt je niet aan één werkwijze is in deze de conclusie.